Životno platno šestog reda

Roman Šesti red Milana Belegišanina čitamo kao dnevnik g. Andrije Tankosića nastao 1966/67. godine u kome svaki zapis datira filmsku projekciju i daje podatke o proizvodnji filma i posećenosti bioskopa. Životna ispovest g. Tankosića izvire iz naslovljenih projekcija, te motivski, događajno ili smisleno korespondira sa sadržajem filma. Svaka nova zabeležena projekcija pokreće i nove kadrove životne priče koja se, sasvim fragmentarizovana, pred čitaocima postmodernistički izazovno nameće zarad sklapanja u celinu i emocionalno-misaonog dopisivanja.

Za poetiku postmoderne karakteristično je da nam donosi tekstove koji su nastali kao rezultat citata već postojećih, zahvaljujući priređivačkoj delatnosti koja zamenjuje autorske kompetencije. Među mnogobrojnim takvim žanrovskim eksperimentima Belegišaninov Šesti red izdvaja se po inovativnoj sadržini osnovnog rukopisa koji se rekonstruiše, jer njega pokreću dnevničke beleške o prikazivanim filmovima, a ne kakvi istorijski, naučni ili enciklopedijski diskursi, kako to obično biva. Ta se inovativna zamisao razvija dalje tako što se glas priređivača pojavljuje tek na samom kraju knjige, prepuštajući čitaocu da spram sopstvenih, ničim usmerenih percepcija, gradi jedinstven doživljaj sveta ovog dela.

Kada se  filmska tehnika primenjena na oblikovanje teksta poveže sa fragmentarizovanom ispovešću čoveka koji upućuje na presudna pitanja oko kojih se gradi jedan ljudski život, dobijamo veliku priču o sudbini čoveka određenoj ratom, smrtima i bolestima predaka i bližnjih, priču o ljubavi koja životu daje smisao i o patnji uslovljenoj odsustvom onoga što življenju daje vrednosnu dimenziju.

Milan Belegišanin od svojih prvih proznih dela priču gradi oko nekoliko lajtmotiva – melodija ili muzika kao vesnici smrti, beli golub kao simbol spajanja sveta živih i mrtvih u prisustvu duša umrlih, likovi koji svojim karakteristikama deluju kao anđeli među drugim ljudima. Oko tih motiva gradi se i naročiti vid fantastike, koja priču ne samo da oneobičava i čini jedinstvenom, već je obogaćuje detaljima koji, povezani sa osnovnim tekstom priče koja je realno moguća, tvore delo velikih umetničkih dometa.

Važno je istaći da je, ma kako Belegišanin usmeravao narativne tokove svojih dela, smrt okosnica svih njih, a uvek joj se pristupa posve neuobičajeno i iz još neotkrivenih uglova. Smrt je uvek personifikovana, humanizovana, uklopljena u segmente priča koji su svakodnevna pojava, te bliski iskustveno svakom čitaocu. U celini, opus Belegišanina uključen je u mnogovekovnu književnu preokupaciju smrću, koja u njega nije nešto što užasava, već je smrt ono što čoveku prikazuje i drugo lice, približavajući mu se postepeno, kao sledstveni nastavak postojanja, jer granice među svetovima nisu nikada zatvorene. Smrt je često i jedini put ka sreći, koja u ovom nesavršenom svetu u kom se postoji gotovo nikad nije u potpunosti moguća.

Gospoodinu Tankosiću umrli se približavaju jedan po jedan, okupirajući uvek isti, šesti red bioskopa, koji se opirao promeni i renoviranju. Pojava svakog novog lika koji je vidljiv samo Andriji jeste njegovo suočavanje sa po jednim delom prošlosti, i dok ne sagleda svaki od njih, kao što bi sagledao sve  kadrove jednog filma,  ne nalazi smirenje i ne uspeva da se odbrani od nastale praznine u njemu koju su dubile smrti njegovih voljenih. Nikakav događaj niti iko drugi iz njegovog okruženja ne mogu na mesto praznine useliti nešto novo.

Pored svih smrti i sakaćenja koje je Drugi svetski rat naneo njegovoj porodici i umnogome odredio i njegov život, presudno važna je smrt njegove žene bez koje on nije umeo dalje. Oboleo mentalno i ostavši zarobljen u setišesto zbog gubitka, Andrija nam pripoveda toplu i nežnu priču o ljubavi kao smislenom čvorištu postojanja svakog čoveka. Priča izbegava patetiku zahvaljujući pažljivo građenom stilu dnevničkih beležaka i oneobičavanju detalja  koji naglašavaju njenu važnost za čoveka kao individuu, otkrivajući univerzalno u svakom vremenu i svakom prostoru.

Mnoštvo drugih likova koji su u bliskoj vezi sa g. Tankosićem postupcima i govorom upućuju nas na širi kontekst vremena u koji je smeštena priča, na nekadašnje svetonazore i sisteme vrednosti jedne palanke koja iščezava. To je jedan human svet, prijateljski naklonjen Andriji, koji nosi breme tog vremena najbolje što ume, i koji ne dospeva u duhovno klonuće samo zato što ume da postoji kao kolektiv. Ti sporedni narativni tokovi dodatno oplemenjuju osnovnu priču Šestog reda i prožimaju je humanošću, s jedne strane, a s druge, još jače potcrtavaju Andriju kao pojedinca koji je drugačiji od ostalih, koji zaslužuje da bude junak dela. Iako on uz sve naklonosti prijatelja i njihovu ljubav nikada ne uspeva da prežali smrt žene koju je bezuslovno voleo, junak postaje zbog odnosa koji ima prema smrti. On nije neko ko sebično razmišlja o sebi, nastojeći da život produži što je više moguće, već svom ljubavlju srca u životu održava one koji među živima više nisu. Na taj način sve predrasude o smrti postaju obesmišljene.

Sam kraj romana Šesti red naslovljen je kao „Epilog“. U Njemu priređivač i dopisivač Andrijinog dnevnika donekle lokalizuje priču i pripoveda nove detalje koji je čine još neobičnijom, vrednijom, ali i krajnje mogućom i realističnom. Jedini živ od likova, Blagoje, svedoči o priči kao o istini, a njegova napomena o nestanku palanke, o njenom izumiranju, simbol je sudbine svih onih koji su postojali u Šestom redu. Ovom efektnom završnicom romana prevladana je smrt naročitih likova čije postojanje nas upućuje na ono što je vrednost života, ma gde se on odvijao, a na šta se duh novog vreena okomio kao neprijatelj.

 Zar nismo svi mi u nekoj ulozi koju nam je dodelio nepoznati nam režiser? Zar nam se život ne odvija poput filma u trenucima kada nas suočava sa onim sa čim ne možemo da se pomirimo, a nemoćni smo, jer nismo ti koji događaje propisuju?  Priča gospodina Andrije Tankosića nudi nam  odgovore na postavljena pitanja, čuvajući nam posebno mesto za posmatranje, negde van šestog reda.

 

Advertisements